Sularımızdaki Balıklar

Tatlı Su Balıkları:
ALABALIK

Salmonidae familyasındandır.8-10 türü olmakla beraber genel olarak bilimsel adı Turutta'dır.Memleketimizde gölalası, denizalası, dağalası, derealası ismini taşıyan türleri vardır.Bunlardan başka özel isimlerde alır.Örneğin Niğde'de benli, Konya'da elburuz denir.Yaşadığı yerler, yaylalardan akan berrak sulu ırmaklar, yüksek rakımlı temiz suyu olan göller, ormanlıklar arasından geçen dereler ve kısmen berrak nehirlerdir.Denizalası, sombalığı gibi türleri yumurta dökmek için nehirlere girer.Vücutları füze şeklindedir.Tek sırt yüzgeci vardır.Ortalama boyu 20-35 cm.dir.Daha büyüklerine de rastlanır.Bazı türleri 60-90 cm. boyunda 3-10 kilo ağırlığında olabilir.20-40 senelik bir ömre sahiptirler.Rengi bulunduğu yerlerin şartlarına göre değişiklik gösterir.Sırt yüzgecinde ve derisinde kırmızı veya siyah benekler bulunur.Sırtı zeytuni, yanları yeşilimtrak kısmen açık kurşuni, karnı kirli sarı veya grimsidir.Karın yüzgeci sarıdır.Başı vücuduna oranla iri ve ağzı büyüktür.Çenelerinde kesici ve batıcı dişler bulunur.Düşmanlarına karşı kurnaz avına da atılgan olduğundan bu özelliğiyle denizdeki lüfere benzer.Yüzgeçleri mükemmel gelişmiştir.Bu sayede şelalelerden yukarı çıkabilir.Ayrıca su seviyesine yakın uçan böcekleri, sinekleri kolayca avlar.Çok ürkektir.Tehlike anında kovuklara saklanır.3-4 yaşında nesil yetiştirmeye başlar.Döllenme mevsimi Ekim Kasım aylarıdır.Bir dişi balık ortalama 8500 adet yumurta döker.



BIYIKLI BALIK

Cyprinidae familyasındandır.Bilimsel adı Barbus barbus'tur.Alabalık gibi berrak suları sever.Yaşadığı yerler daha çok süratli akan ırmak ve nehirlerin dibi kumlu, çakıllı yerleridir.Bazı göllerde de bulunur.Doğu ve İçanadolu bölgelerinde karaçeçi ismiyle de anılır.Vücudu uzun elips şeklinde, kısmen silindiriktir.Boyu 25-60 cm.dir.80-90 cm. uzunluğunda 6-8 kilo ağırlığında olanlarına rastlanır.Sırtı kurşuni, kısmen zeytuni renkte olup yer yer benekler taşır.Yan tarafları ve karnı beyazdır.Yüzgeçleri normal büyüklüktedir.Yüzgeçlerinin uçları siyah, dipleri ise kırmızımtrak renktedir.Özelliklerinden biri de üst çenesinde bir çift ve çenelerinin birleştiği yerde de yine bir çift bıyık bulunmasıdır.Bu organlarından dolayı bıyıklı balık ismini alır.Kafası koni şeklindedir.Çenelerinde kadife dişler bulunur.Dudakları kalındır.Ağzı çenenin alt tarafına doğru yerleşmiştir.Gözleri normal büyüklüktedir.Üremeleri ilkbahar sonlarındadır.Dişileri nesil yetiştirmekte verimli değildir.5000-8000 yumurta yapar.Yumurtasının yenmemesi tavsiye olunur.İnsanı ishal yapar.Sindirim organlarında da hastalıklara neden olur.Eti de lezzetli değildir.



ÇAPAK BALIĞI

Cyprinidae familyasındandır.Abramis brama, Abramis sapa, Abramis ballerus bilimsel adlarıyla anılan türleri en ünlüleridir.Bulundukları bölgeye göre ayrı ayrı isimler alır.Göllerde ve nehirlerde yaşar.Vücudu elips şeklinde olup yanlarından basıktır.Boyu 20-70 cm.dir.70 cm. olanları 6 kilo gelir.Sırtı esmer, yanları sarımtrak, kirli beyaz ve karnı gümüşi renktedir.Yüzgeçleri normal büyüklüktedir.Göğüs yüzgeçleri kurşuni, diğer yüzgeçlerinin uçları siyahımtrak bir renk taşır.Kafası ve ağzı küçüktür.Gözleri iricedir.Pulları vücuduna iyice yapışıktır.Üremeleri ilkbahar sonlarıdır.Bu devrelerinde erkek çapağın derisinde ve yüzgeçlerinde kabarcıklar görülür.Olgun yaştaki dişiler 150000-400000 yumurta yapar.Eti lezzetsizdir.



GÖRDEK BALIĞI

Cyprinidae familyasındandır.Bilimsel adı Rhodeus amarus'dur.Ortalama boyu 10 cm.dir.Göllerde ve nehirlerde yaşar.Memleketimizde en fazla İznik Gölü'nde bulunur.Vücudu elips şeklindedir.Sırtı esmer, yanları kirli beyaz, karnı gümüşi renktedir.Şeklen sazan yavrusunu veya havuz balığını andırır.Derisi iri ve kalınca pullarla örtülüdür.Üremeleri ilkbahardadır.Büyük balıkların sevdiği yemlerden sayılır.Daha ziyade kurutularak tüketilir.Özellikle Museviler kurusuna rağbet ederler.Liparit ismiyle anarlar.



İNCİ BALIĞI

Cyprinidae familyasındandır.Bilimsel adı ise Alburnus alburnus'tur.Denizlerde yaşayan inci balığıyla bir akrabalığı yoktur.Nehir ve göllerde yaşar.Sürü halinde gezerler.İnci balığı ismini alması pullarından inci elde edilmesinden ileri gelir.Orta Anadolu'da gökçe, Van'da ise darah ismiyle anılır.15-20 cm. boyundadır.Vücudu uzun elips şeklinde olup yanlarından kısmen basık başı uzunca ve küçüktür.Ağzı ufaktır.Pulları derisine iyice yapışık olmadığından kolayca çıkar.Sırtı zeytuni renktedir.Yanları ve karnı beyazdır.Yapısı itibariyle çevik bir balıktır.Su seviyesine yakın gezmekte olan böcekleri sıçrayıp kolayca avlar.Üremeleri ilkbahar ortalarından Haziran sonlarına kadar devam eder.Dişileri 500-2000 yumurta yapar.Eti lezzetlidir.




KABABURUN

Cyprinidae familyasındandır.Bilimsel adı Chondrostoma nanus'tur.Kababurun ismini alması üst çenenin uzayıp buruna benzemesinden ileri gelmiştir.Dolayısıyla alt çene içeri çekilmiş durumda olduğundan ağzı aşağı doğru oluşmuştur.Ağız ve burun kısmının dışında tatlısu kefalini andırır.Bu bakımdan biraz silindirik biçimdedir.Ortalama boyu 20-35 cm.dir.Nehir ve göllerde yaşar.Sırtı kurşuni kısmen siyaha kaçan bir renktedir.Sırt ve kuyruk yüzgeci esmer bir renk taşır.Ancak alt tarafları kırmızımtraktır.Diğer yüzgeçleri pembemsidir.Erkeklerin üreme mevsiminde baş taraflarında kabarcıklar çıkar.İlkbaharda nesil yetiştirmeye başlarlar.İriliklerine göre 50.000-100.000 yumurta yapar.




KIZILKANAT

Cyprinidae familyasındandır.Bilimsel adı Scardinius erythrophthalmus'tur.Göllerde ve nehirlerde yaşar.Az soğuk ve sakin suları sever.Vücudu elips şeklindedir.Boyu 15-25 cm.dir.35 cm. boya ulaşanları vardır.11 senelik bir ömre sahiptir.Sırtı esmer, yanları sarımtrak, kirlibeyaz, karnı gümüşi renktedir.Gözleri, karın ve kıç yüzgeçleri kırmızı veya portakal rengindedir.Kafa ve ağzı küçüktür.Pulları irice olup derisine iyice yapışıktır.Üremeleri ilkbahar ortalarındadır.3-4 yaşından itibaren nesil yetiştirmeye başlarlar.Dişileri 80.000-90.000 adet yumurta yapar.



SAZAN

Cyprinidae familyasının başlıca temsilcisidir.Bilimsel adı Cyprinus carpio'dur.Asıl vatanı Asya olup, 13. yy. dan sonra Avrupa'ya getirilerek üretilmiştir.19. yy'da da Afrika ve Amerika tatlısularında üretilmiştir.Nehirlerde, barajlarda ve göllerde yaşar.Soğuk ve ılık sulara dayanıklıdır.Issız yerlerde yaşayanlar ürkek olur.Bununla beraber evcilleştirilebilir.Vücutları uzun elips şeklindedir.Birbuçuk metre boyunda, 25 kilo ağırlığında olanları vardır.Sırtı esmer, siyahımtrak, kısmen yeşilimsidir.Solungaç kapaklarının üstü ile ağzı ve yüzgeçleri sarımsıdır.Yanları yeşil ile karışık esmer, karnı ise kirli beyazdır.Sırt yüzgeci bu familyanın diğer türlerine oranla daha fazla uzamış ve gelişmiştir.Ağzı ufaktır.Dudakları kalın ve sarkıktır.Dişleri yoktur.Çenelerinde birer çift bıyık bulunur.Gözleri gövdesine oranla küçüktür.Yüzgeçleri çok gelişmiş olup balığa iyi bir hareket olanağı sağlar.Kuyruk yüzgecinin yapılışı vücut kaslarının elastikiyeti ve solungaç kapakları arasından çıkardığı suyun tepkisi sayesinde çağlayanları kolayca aşabilir.Derisi kalın ve pulları çok iridir.Üremeleri ilkbahar sonlarına rastlar.Erkekleri 3-4 , dişileri 4-5 yaşlarından itibaren nesil yetiştirmeye başlarlar.Uzun ömürlü bir balık olup 50 seneden fazla yaşar.İri boyda olan dişileri 1.000.000'dan fazla yumurta yapar.Genel olarak döktükleri yumurta vücut ağırlıklarının onda biri kadardır.Bitkilerle ve küçük kurtlarla geçinir.




TATLISU KEFALİ

Cyprinidae familyasındandır.Bilimsel adı Leuciscus cephalus'tur.Nehirlerde, ırmaklarda, derelerde ve göllerde yaşar.Memleketimizin bazı bölgelerinde akbalık ismiyle de anılır.Şeklen denizlerdeki kefali andırır.Ancak deniz kefalinde 2 tane sırt yüzgeci olduğu halde tatlısu kefalinde bütün cyprinidae ailesinde olduğu gibi 1 adet sırt yüzgeci bulunur.Yaşadığı bölgelere göre 7-8 türü vardır.Boyu 20-50 cm.dir.Daha irilerine de rastlanır.Sırtı esmer, kısmen yeşilimtrak, yan ve karın tarafı beyaz renktedir.Pulları vücuduna iyice yapışmıştır.Kafa irice, ağzı ufak, gözleri normal büyüklüktedir.Üremeleri ilkbahar aylarına rastlar.20.000-60.000 yumurta yapar.




TATLISU LEVREKLERİ

Persidae familyasındandır.Sularımızda Sudak (Lucioperca fluviatilis), uzunlevrek(Lucioperca sandra) ve Lucioperca marina adlarıyla anılan üç türü vardır.Göllerde, kısmen nehirlerde, nehir ağızlarında ve bol su getiren nehirlerin döküldüğü sahanlarda yaşar.Boyları ortalama 40-50 cm. dir.Ancak uzunlevrek 120 cm. uzunluğunda 15 kilo ağırlığında olabilir.Bu nedenle uzunlevrek ismini almıştır.Tatlısu levrekleri ortalama 15 senelik ömre sahiptir.
Sırtı yeşil ile sarı arası ve kısmen kurşunidir.Yan tarafları aynı rengin biraz açıklığında olup, hafif bantlarla süslenmiştir.Karnı beyazdır.İki adet sırt yüzgeci vardır.Diğer yüzgeçleri de normalden biraz irice oluşmuştur.Kafası büyük, ağzı geniştir.Çenelerinde keskin, yırtıcı dişler bulunur.Üremeleri ilkbahardadır.3-4 yaşını tamamlayınca nesil yetiştirmeye başlarlar.Türlerine ve olgunluklarına göre 50.000'den 1.500.000'a kadar yumurta yaparlar.Etleri beyaz ve lezzetlidir.




TURNA BALIĞI

Esociade familyasından olup bilimsel adı Esox lucius'tur.Turna tatlısu balıklarının en yırtıcısı ve atılganıdır.Bu yüzden onu denizlerdeki kofanaya benzetebiliriz.Avrupa, Asya, Kuzey Amerika'nın göl ve nehirlerinin bazılarında yaşar.Memleketimiz göl ve nehirlerinde bulunur.Yaşadığı bölgenin pervasız canavarıdır.Kendi boyunda olan balıklara bile saldırır.Göllerde küçük yaban ördeklerini, diğer küçük su kuşlarını ayaklarından yakalayıp su içinde yemeye çalışır.Yavrularını bile bir hamlede yutmaktan çekinmez.Bu nedenle nehir ve göllerde ilkbaharda balıkların üreme mevsimi olması nedeniyle avcılık yasak edildiği halde bazı göl ve nehirlerde turna yakalanması serbest bırakılır.Vücut yapılışı füze şeklindedir.Karın tarafı biraz çıkıntılıdır.Sırt ve kıç yüzgeçleri kuyruğuna yakın yerleşmiştir.Göğüs ve karın yüzgeçleri vücuduna oranla ufaktır.Ancak kuyruk yüzgeci çok gelişmiştir.Bu yüzden hareket yeteneği çok iyidir.Başı vücuduna göre büyüktür.Boğazı geniştir.Çeneleri uzun ve yassılaşmış durumdadır.Ağzı ördek gagasına benzer.Dişleri keskindir.Gözleri başının üst tarafına yakın durumdadır.Sırtı esmer ve kısmen yeşilimsi, yan tarafları ve karnı beyazdır.Derisi küçük pullarla kaplı olup kaygandır.Bulunduğu bölge uygun ise 20 seneden fazla yaşayabilir.Birbuçuk metre boyunda 25 kilo ağırlığında olanları vardır.Karadeniz'in kuzey sahillerine dökülen nehirlerde daha irilerine de tesadüf edilir.2-3 yaşlarından itibaren nesil yetiştirmeye başlarlar.Üremeleri ilkbahardadır.Normal büyüklükte olan bir dişi 200.000 yumurta yapar.Eti beyaz ve oldukça lezzetlidir.Havyarı meze olarak kullanılır.Memleketimizde taze, başka memleketlerde ise taze, kurutulmuş, tuzlanmış, konserve halinde yenir.




YAYIN BALIĞI

Siluridae familyasından olup bilimsel adı Silurus glanis'tir.Tatlısuda yaşayan balıkların en büyüğüdür.250-300 kilo gelenleri vardır.100 sene kadar yaşadığı saptanmıştır.Asya ve Avrupa'nın belirli göl ve nehirlerinde yaşar.Bu arada memleketimizin bir çok göl ve nehirlerinde bulunur.En irileri Sapanca gölünde yaşar.Normalin üstünde büyümesi ve uzun ömürlü olması yaşadığı yerin şartlarına bağlıdır.Vücudu, göğüs kısmından itibaren her iki yanından kuyruğuna doğru basık olmak üzere kısmen silindirik olup karın tarafı yuvarlak ve çıkıntılıdır.Baş ve ense tarafı ve başının alt kısmı yassıdır.Derisi kalın pulsuz ve peltemsidir.Ağzı geniş olup çenelerinde kuvvetli ve batıcı dişler bulunur.Çenelerinde 3 çift bıyık vardır.Bunların bir çifti üstte, iki çift altta yerleşmiştir.Üst çenedekiler oldukça uzun olup göğüs yüzgeçlerinin hizasına kadar ulaşır.Yayın balıklarının bıyıkları bir tür his alma antenleridir.Dipte kumlarda çamurlu yerlerde gömüldüğü vakit bunları avlarını yakalamak için haber verme aracı olarak kullanır.Alt çene üst çeneden biraz daha ileriye ve yukarıya doğru uzamıştır.Bir sırt yüzgeci vardır.Buna karşılık kıç yüzgeci vücudunun ortasından itibaren kuyruğuna kadar devam ederek kuyruk yüzgeci ile birleşir.Kuyruk yüzgeci oldukça geniş ve yelpaze şeklinde olduğundan mükemmel dümen ve destek görevi görür.Dipte yaşaması nedeniyle diğer yüzgeçleri az gelişmiştir.Yayın balıkları sürü halinde yaşamazlar.Tek tek gezerler.Kışın derin sulara çekilip daha çok ılıman çamurlu yerlere vücutlarını yerleştirip soğuktan korunmaya çalışırlar.İlkbahar ve yaz aylarında sığlıklara sokulurlar.Pek kısa süren üreme zamanlarında kuşlara benzer şekilde bir aile hayatı kurarlar.Üreme mevsimleri, coğrafi durum bakımından sıcaklık derecesine bağlıdır.Genel olarak Nisan, Mayıs, Haziran aylarıdır.Yayın balıkları 3-4 yaşını doldurdukları zaman nesil yetiştirmeye başlarlar.Dişi balığın yumurtası, erkeğinde sperması olgunlaşınca kendilerine birer eş bulup döllenmek için uygun bir yer aramaya başlarlar.Bunun için beğendikleri yerler, nehirlerde akıntısız kuytu sazlık nispeten berrak yerler, göllerde ise sığlık, sazlık küçük taşlıklı sakin bölgelerdir.Yumurtası olgunlaşan dişi balık yumurtasını dökünce erkek de hemen civarına spermasını bırakır.Döllenme böyle gerçekleşir.Bir dişi balık ortalama olarak 250.000-500.000 yumurta döker.Yumurtaların hepsinin ağırlığı vücudunun yaklaşık onda birine eşittir.Döllenmiş yumurtadan yavrular üç gün sonra çıkarlar.Bu süre içinde baba balık yumurtaların yanından ayrılmayarak diğer balıkların ve parazitlerin yememesi için bekler.Etleri lezzetlidir.İstanbul'da ünlü lokantalarda bile tavası levrek diye müşteriye yedirilir.Yabancı ülkelerde tavası, haşlamasından başka tuzlusu, konservesi yapılır.

__________________